ยิ้มแล้วมีความสุขขึ้นจริงไหม — งานวิจัยที่พลิกไปพลิกมาสามรอบในสามสิบปี

เรื่องนี้เป็นตัวอย่างที่ดีที่สุดเรื่องหนึ่งของวิธีที่วิทยาศาสตร์ทำงาน คือมันเปลี่ยนคำตอบเมื่อมีข้อมูลใหม่

รอบที่ 1 การทดลองคาบดินสอ

ปี 1988 Fritz Strack, Leonard Martin และ Sabine Stepper ตีพิมพ์การทดลองที่โด่งดังมาก

พวกเขาให้ผู้เข้าร่วมคาบดินสอสองแบบ กลุ่มหนึ่งคาบด้วยฟันซึ่งบังคับให้กล้ามเนื้อยิ้มทำงาน อีกกลุ่มคาบด้วยริมฝีปากซึ่งทำให้ยิ้มไม่ได้ แล้วให้อ่านการ์ตูนและให้คะแนนว่าตลกแค่ไหน

ความฉลาดของการออกแบบคือ ผู้เข้าร่วมไม่รู้เลยว่างานวิจัยเกี่ยวกับการยิ้ม พวกเขาคิดว่ากำลังทดสอบการเขียนของคนพิการ จึงไม่มีการเดาใจผู้วิจัย

ผลคือกลุ่มที่คาบด้วยฟันให้คะแนนการ์ตูนว่าตลกกว่า ข้อสรุปคือการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อใบหน้าส่งสัญญาณย้อนกลับไปมีผลต่ออารมณ์ เรียกว่าสมมติฐานผลป้อนกลับจากใบหน้า

เรื่องนี้เข้าตำราจิตวิทยาทั่วโลกและกลายเป็นความรู้พื้นฐานไปเกือบ 30 ปี

รอบที่ 2 การทำซ้ำที่ล้มเหลว

ปี 2016 Eric-Jan Wagenmakers รวบรวม 17 ห้องปฏิบัติการใน 8 ประเทศ ทำการทดลองเดิมซ้ำกับผู้เข้าร่วมเกือบ 2,000 คน โดยใช้โพรโทคอลที่ Strack ตรวจสอบและอนุมัติเอง

ผลคือ **ไม่พบผลตามที่คาดในภาพรวม** งานนี้กลายเป็นหนึ่งในกรณีสำคัญของวิกฤตการทำซ้ำในวงการจิตวิทยา และทำให้หลายคนสรุปว่าเรื่องยิ้มแล้วมีความสุขนั้นเป็นเรื่องเล่าที่ไม่จริง

Strack ตอบกลับว่างานทำซ้ำใช้กล้องวิดีโอบันทึกผู้เข้าร่วม ซึ่งการรู้ว่าถูกถ่ายอยู่อาจกดผลของอารมณ์ลงไปได้

รอบที่ 3 การทดลองที่ใหญ่ที่สุด

ปี 2022 โครงการชื่อ Many Smiles Project นำโดย Nicholas Coles ตีพิมพ์ในวารสาร Nature Human Behaviour รวบรวมผู้เข้าร่วมกว่า 3,800 คนจาก 19 ประเทศ

คราวนี้ทีมวิจัยใช้สามวิธีในการทำให้คนยิ้ม คือการเลียนแบบภาพใบหน้า การสั่งให้ขยับกล้ามเนื้อตามคำอธิบาย และการคาบดินสอแบบเดิม

ผลคือ **พบผลจริง แต่เล็ก** และพบชัดในสองวิธีแรก ส่วนวิธีคาบดินสอไม่ให้ผล คำอธิบายที่เป็นไปได้คือการคาบดินสอทำให้กล้ามเนื้อบิดไปในรูปแบบที่ไม่เหมือนรอยยิ้มจริง

ข้อสรุปที่วงการยอมรับตอนนี้คือ การยิ้มมีผลต่ออารมณ์จริง แต่ผลเล็กกว่าที่เคยเชื่อกันมาก มันไม่ได้เปลี่ยนคนเศร้าให้เป็นคนมีความสุข มันขยับความรู้สึกไปทางบวกเล็กน้อย

กลไกที่อธิบายได้

สมองไม่ได้สั่งอารมณ์ไปที่ร่างกายทางเดียว มันอ่านสัญญาณจากร่างกายกลับเข้ามาด้วย

เวลากล้ามเนื้อรอบตาและมุมปากทำงานในรูปแบบของการยิ้ม สัญญาณประสาทจะถูกส่งกลับเข้าสมอง และสมองใช้ข้อมูลนั้นเป็นส่วนหนึ่งในการประมวลผลว่า "ตอนนี้เรารู้สึกอย่างไร"

หลักการเดียวกันนี้อธิบายว่าทำไมการนั่งหลังตรงหรือการหายใจลึกช้าจึงเปลี่ยนความรู้สึกได้ และเป็นเหตุผลว่าทำไมยาลดริ้วรอยที่ทำให้กล้ามเนื้อหน้าผากขยับไม่ได้ จึงมีงานวิจัยบางชิ้นพบผลกับอารมณ์

รอยยิ้มที่ต่างกัน

นักจิตวิทยาแยกรอยยิ้มออกเป็นสองแบบ

**รอยยิ้มดูเชนน์** ตั้งชื่อตาม Guillaume Duchenne แพทย์ชาวฝรั่งเศสในศตวรรษที่ 19 เป็นรอยยิ้มที่กล้ามเนื้อรอบตาทำงานด้วย ทำให้มีรอยตีนกาและตาหยี ควบคุมให้เกิดขึ้นเองยาก

**รอยยิ้มมุมปาก** ใช้แค่กล้ามเนื้อดึงมุมปาก ทำได้ตามสั่ง เป็นรอยยิ้มที่ใช้ในการถ่ายรูปและในการทำงานบริการ

งานวิจัยด้านผลป้อนกลับส่วนใหญ่พบผลชัดกว่ากับรอยยิ้มแบบแรก ซึ่งสมเหตุสมผลเพราะมันตรงกับรูปแบบของอารมณ์จริง

เอาไปใช้อย่างไรโดยไม่หลอกตัวเอง

สิ่งที่งานวิจัยหนุนได้จริงคือ ท่าทางของร่างกายมีผลต่ออารมณ์เล็กน้อย จึงคุ้มที่จะใช้ในจังหวะที่อารมณ์ยังไม่หนัก

• ก่อนโทรศัพท์สายสำคัญ ยิ้มสัก 10 วินาที มีข้อมูลว่ามันเปลี่ยนน้ำเสียงให้ฟังดูอบอุ่นขึ้นด้วย ซึ่งอันนี้ผลชัดกว่าเรื่องอารมณ์
• อยู่ในอารมณ์เฉยๆ ตอนเช้า ให้เริ่มจากขยับร่างกายและยิ้มก่อน แล้วอารมณ์ค่อยตามมา ง่ายกว่ารอให้อารมณ์ดีก่อนแล้วจึงลุก
• ยิ้มกับคนอื่นได้ผลมากกว่ายิ้มกับกระจก เพราะจะได้รอยยิ้มตอบซึ่งเป็นตัวกระตุ้นอารมณ์ที่แรงกว่าการยิ้มเดี่ยวๆ

แต่สิ่งที่ต้องไม่ทำคือ ใช้การยิ้มบังคับกับคนที่กำลังเศร้าหรือซึมเศร้าจริง การบอกให้คนที่กำลังทุกข์ "ยิ้มสิ" ไม่ได้ช่วยและมักทำให้เขารู้สึกว่าความรู้สึกตัวเองไม่ถูกรับฟัง ภาวะซึมเศร้าเป็นเรื่องที่ต้องการการรักษา ไม่ใช่เรื่องท่าทาง